IATA DGR 67th Ed. Appendix A — Tehlikeli madde taşımacılığında kullanılan terimler sözlüğü. 74 terim.
A
- A₁ / A₂[10.3.A]
- Radyoaktif malzeme için aktivite değerleri. A₁ özel form radyoaktif malzeme, A₂ diğer formlar için kullanılır. Table 10.3.A ve 10.3.2'de listelenmiştir.
- Acidic (Asidik)
- Hidrojen içeren, suda çözündüğünde hidrojen iyonları üreten maddeler. Turnusol boyasını kırmızıya çevirir. pH 7'nin altında çözelti oluşturur.
- Activity (Aktivite)[10.3]
- Bir radyonüklidin birim zamanda gerçekleştirdiği spontan nükleer dönüşüm sayısı. Birimi Becquerel (Bq). 1 Bq = 1 bozunma/saniye.
- Aero-Engines / Aircraft Engines
- Uçuş aracını (uçak, helikopter) harekete geçiren motorlar için genel terim. Yanıcı sıvı (jet fuel, petrol) ile çalışan piston ve türbin motorları dahil.
- Aerosol / Aerosol Dispenser[6.4.4]
- Basınç altında gaz içeren, doldurulamaz kap (6.4.4 şartlarına uygun). Sıvı, macun veya toz halinde içerik püskürtür. Kapasitesi UN 1950 için belirlenmiştir.
- Aggregate Lithium Content[PI 968]
- Bir pildeki tüm hücrelerin toplam lityum gram miktarı. Lityum metal piller için sınıflandırma kriteri (PI 968-970).
- Air Waybill (AWB)[8.2]
- Hava taşıma senedi — gönderi bilgilerini ve tehlikeli madde beyanını içeren nakliye belgesi. Section 8.2'de detaylandırılmıştır.
- Approval (Onay)
- Yetkili makam tarafından verilen resmi izin. Tip A/B/C ambalaj, özel form radyoaktif malzeme, bazı sevkiyatlar için zorunludur.
B
- Basic (Bazik / Alkali)
- Suda çözündüğünde hidroksit iyonları (OH⁻) üreten maddeler. Turnusol boyasını maviye çevirir. pH 7'nin üzerinde.
- Battery (Pil)[3.9.2.6]
- Bir veya daha fazla hücrenin elektriksel olarak bağlanmasıyla oluşan birim. Lityum metal ve lityum iyon piller UN 3090/3091/3480/3481 altında sınıflandırılır.
C
- CAO (Cargo Aircraft Only)[7.2.6]
- Sadece kargo uçağında taşınmasına izin verilen tehlikeli maddeler. PAX (yolcu uçağı) için yasak olan maddeler CAO etiketiyle işaretlenir.
- Cell (Hücre)[3.9.2.6]
- Tek bir elektrokimyasal birim (bir pozitif ve bir negatif elektrot). Lityum iyon hücre: Wh cinsinden enerji, lityum metal hücre: gram lityum içeriği ile ölçülür.
- Combination Packaging
- Dış ambalaj içine yerleştirilmiş bir veya daha fazla iç ambalajdan oluşan ambalajlama sistemi. İç ve dış ambalaj birlikte test edilir.
- Competent Authority
- Yetkili makam — tehlikeli madde mevzuatını uygulayan hükümet kuruluşu. Türkiye: T.C. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM).
- Confinement System
- Radyoaktif malzemeyi tutmak ve dağılmasını önlemek için tasarlanmış ambalaj bileşeni sistemi.
- Consignee (Alıcı)
- Gönderinin teslim edileceği kişi veya kuruluş. AWB üzerindeki alıcı adresi Shipper's Declaration'dan farklı olabilir.
- Consignment (Gönderi)
- Bir göndericiden bir alıcıya, bir veya daha fazla paket tehlikeli madde içeren sevkiyat.
- Consumer Commodity[SP A197]
- Kişisel veya ev kullanımı için perakende satışa sunulan madde/eşya. Special Provision A197 kapsamında belirli Class/Division muafiyetleri uygulanır.
- Control Temperature[3.5.2]
- Self-reactive maddeler ve organik peroksitler için taşıma sırasında aşılmaması gereken maksimum sıcaklık. SADT'den türetilir.
- Criticality Safety Index (CSI)[10.6]
- Fisil madde içeren paketlerin üst üste yığılma ve taşıma kısıtlamalarını belirlemek için kullanılan sayısal değer. Tüm paketlerin CSI toplamı sınırlıdır.
- Cryogenic Liquids[2.3]
- Çok düşük sıcaklıkta (-90°C altı) sıvılaştırılmış gazlar. Argon, azot, helyum, oksijen, neon gibi maddeler. Kaçak durumunda hızlı buharlaşma ve boğulma riski.
D
- Dangerous Goods (Tehlikeli Maddeler)[1.0]
- Sağlık, güvenlik, mülkiyet veya çevre için tehlike oluşturabilecek ve DGR Tehlikeli Maddeler Listesi'nde yer alan veya bu düzenlemelere göre sınıflandırılan madde/eşyalar.
- Dangerous Goods Accident[1.8]
- Tehlikeli madde taşımacılığı ile ilişkili, ölüm, ciddi yaralanma veya önemli mülk hasarı ile sonuçlanan olay.
- Dangerous Goods Incident[1.8]
- Kaza niteliğinde olmayan, tehlikeli madde taşımacılığıyla ilişkili güvenliği etkileyen/etkileyebilecek durum. Sızıntı, dökülme, ambalaj bozulması dahil.
- Detonator (Kapsül)
- Küçük bir metal veya plastik kap içinde patlayıcı madde bulunan ve patlama zincirini başlatan cihaz. Elektrikli, elektronik ve non-electric tipleri mevcuttur.
- Dry Ice (Kuru Buz)[PI 954]
- Katı karbondioksit (CO₂). UN 1845, Class 9. -78.5°C'de süblimleşir, ~750× hacim genişlemesi. PI 954 ile taşınır.
- Dry Shipper
- Soğutulmuş sıvılaştırılmış azotla emdirilmiş gözenekli malzeme içeren konteyner. Devrildiğinde sıvı dökülmez — bu nedenle DGR muafiyeti uygulanabilir.
E
- Elevated Temperature Substance[3.9.2.3]
- Sıvı olarak ≥100°C'de, katı olarak ≥240°C'de taşıma için sunulan madde. UN 3257 (sıvı) ve UN 3258 (katı).
- Emergency Temperature[3.5.2]
- Self-reactive maddeler ve organik peroksitler için acil müdahale gerektiren sıcaklık. Control temperature'dan daha yüksektir.
- Environmentally Hazardous Substance[3.9.2.4]
- Çevreye zararlı madde. UN 3077 (katı) ve UN 3082 (sıvı). Class 9, IATA DGR kriterlerine göre GHS aquatic toxicity eşikleri uygulanır.
- ERG (Emergency Response Guide)[7.3]
- IATA DGR Acil Müdahale Kılavuzu. 17 ERG kodu (10L, 3L, 9FZ vb.) her UN numarası için acil durumda yapılması gerekenleri tanımlar.
- Excepted Quantity (EQ)[2.6]
- İstisnai miktar — çok küçük miktarlarda taşınan tehlikeli maddeler için DGR'nin birçok hükmünden muafiyet. E0-E5 kodları ile belirlenir.
F
- Fissile Material (Fisil Madde)[10.0]
- Yavaş nötronlarla nükleer fizyon reaksiyonu verebilen madde: U-233, U-235, Pu-239, Pu-241 veya kombinasyonları.
- Flash Point (Parlama Noktası)[3.3]
- Bir sıvının yeterli buhar üreterek dış tutuşma kaynağıyla kısa süreli alev oluşturabildiği en düşük sıcaklık. Closed cup (kapalı kap) testi esas alınır.
- Forbidden (Yasak)[2.1]
- Hava taşımacılığında taşınması kesinlikle yasak olan madde/eşya. PAX ve/veya CAO uçağında taşınamaz.
- Fumigation (Fumigasyon)[9.3]
- Kapalı bir kargo biriminin zararlılara karşı gazla işlenmesi. UN 3359 Fumigated Cargo Transport Unit.
G
- GHS (Globally Harmonized System)[App H]
- Kimyasalların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesine İlişkin Küresel Uyumlaştırılmış Sistem. DGR taşıma sınıflandırması ile GHS tam örtüşmez.
H
- Handling Label (Elleçleme Etiketi)[7.4]
- Tehlike etiketine ek olarak, paket üzerine uygulanan özel elleçleme talimatı etiketi. CAO, yön okları, lityum pil mark vb.
- Hidden Dangerous Goods[2.2]
- Gizli tehlikeli maddeler — beyan edilmeden genel kargo olarak sunulan tehlikeli maddeler. Section 2.2'de detaylı örnek listesi.
I
- IBC (Intermediate Bulk Container)[6.8]
- Ara dökme yük konteyneri — kapasitesi ≤3 m³, mekanik elleçlemeye uygun taşınabilir ambalaj. Rigid, flexible ve composite tipleri.
L
- Limited Quantity (LQ)[2.7]
- Sınırlı miktar — belirli iç ambalaj limitleri dahilinde taşınan tehlikeli maddeler için basitleştirilmiş paketleme ve belgeleme. Y-prefix PI kullanılır.
- Lithium Battery Mark (9A)[7.1.5.5]
- Lityum pil işareti — Section II eşiklerindeki lityum piller için zorunlu. Class 9 hazard label yerine bu işaret kullanılır.
- Lithium Content[PI 968]
- Lityum metal hücre/pildeki toplam lityum gram miktarı. Hücre ≤1 g ve pil ≤2 g ise Section II eşiği altında.
M
- Magnetized Material[3.9.2.2]
- Paketlenmiş halde 2.1 m mesafede ≥0.00525 gauss VEYA 4.6 m mesafede ≥0.00200 gauss manyetik alan üreten malzeme. UN 2807, PI 953.
- Marine Pollutant[IMDG Code]
- Deniz kirletici — IATA DGR'de direkt uygulanmaz ancak IMDG multimodal taşımacılıkta geçerli. P veya PP işareti.
- Mass Explosion
- Neredeyse anlık olarak yükün tamamını etkileyen patlama. Division 1.1 tanım kriteri.
- Maximum Net Mass[S6]
- Section 6'daki paket başına izin verilen maksimum net kütle. İç ambalaj ve dış ambalaj için ayrı sınırlar.
N
- N.O.S. (Not Otherwise Specified)[4.1]
- Başka türlü belirtilmemiş — Tehlikeli Maddeler Listesi'nde isimle listelenmeyen maddeler için kullanılan genel entry'ler.
- NOTOC (Notification to Captain)[9.5.1]
- Kaptan bilgilendirmesi — uçaktaki tehlikeli madde bilgisinin yazılı olarak kaptana sunulması. NOTOC bilgileri 9.5.1.3'te detaylandırılmıştır.
O
- Operator[1.4]
- Uçağı işleten havayolu şirketi veya kuruluş. DGR'de operatör sorumlulukları Section 1.4 ve Section 9'da tanımlanmıştır.
- Operator Variation[2.8.4]
- Havayolu operatörünün IATA DGR standart kurallarına ek olarak uyguladığı kısıtlamalar veya izinler. Subsection 2.8.4'te listelenmiştir.
- Overpack[5.0.1.4]
- Bir veya daha fazla paketin tek birim olarak elleçlenmesi için kullanılan kapsayıcı (shrink wrap, kutu vb.). Overpack'teki her paket ayrı ayrı DGR'ye uygun olmalıdır.
- Oxidizer (Oksitleyici)[3.5]
- Oksijen sağlayarak diğer maddelerin yanmasını destekleyen veya hızlandıran madde. Division 5.1.
P
- Packing Group (PG)[2.0.3]
- Ambalajlama grubu — maddenin tehlike derecesini gösteren I (yüksek), II (orta), III (düşük) derecelendirmesi. Class 1, 2, 5.2, 6.2, 7'de uygulanmaz.
- Packing Instruction (PI)[S5]
- Ambalajlama talimatı — her UN numarası için izin verilen iç/dış ambalaj tipleri, miktar limitleri ve özel gereksinimleri tanımlayan talimat. PI 200-970.
- Pilot-in-Command[9.5.1]
- Uçuş sırasında uçağın kontrolünden ve güvenliğinden sorumlu pilot. NOTOC bilgileri bu kişiye sunulur.
- Proper Shipping Name (PSN)[4.1]
- Uygun sevkiyat adı — tehlikeli maddenin taşıma belgelerinde ve paket üzerinde kullanılan resmi adı. Table 4.2'de büyük harfle yazılmıştır.
Q
- Q Value
- Sınırlı miktar (LQ) ve istisnai miktar (EQ) hesaplamalarında kullanılan referans miktar değeri. Table 4.2 Column I'da verilmiştir.
R
- Radioactive Material[10.0]
- Radyoaktif malzeme — aktivite konsantrasyonu veya toplam aktivitesi belirli eşikleri aşan madde. Class 7, Section 10'da detaylandırılmıştır.
S
- SADT (Self-Accelerating Decomposition Temperature)[3.5.2]
- Bir maddenin kendi kendini hızlandıran bozunma sıcaklığı. Control temperature ve emergency temperature SADT'den türetilir.
- Self-Reactive Substance[3.4.1]
- Termal olarak kararsız, oksijen kaynağı olmadan bile şiddetli ekzotermik bozunmaya uğrayabilen madde. Division 4.1, Tip A-G.
- Shipper (Gönderici)[1.3]
- Tehlikeli maddeyi taşıma için sunan kişi veya kuruluş. DGR uyum sorumluluğu birincil olarak göndericidedir.
- Shipper's Declaration (DGD)[8.1]
- Gönderici Beyanı — tehlikeli madde taşıma belgesi. 16+ zorunlu alan, iki nüsha, göndericinin imzası zorunlu. Section 8.1'de detaylandırılmıştır.
- Special Provision (SP)[4.4]
- Özel hüküm — belirli maddelere uygulanan ek kurallar veya muafiyetler. A-prefix (IATA'ya özgü), sayısal (BM Model Reg ortak).
- State Variation[2.8.2]
- Devlet varyasyonu — bir ülkenin IATA DGR'ye ek olarak uyguladığı kısıtlama veya izinler. Subsection 2.8.2'de listelenmiştir.
- Subsidiary Hazard (Ek Tehlike)[3.10]
- Birincil tehlike dışında maddenin taşıdığı ek tehlike. Etiketleme ve segregasyonda dikkate alınır. Table 4.2 Column D'de gösterilir.
T
- Technical Name[4.1.1]
- Teknik ad — n.o.s. entry'leri ve 'genel' entry'ler için parantez içinde eklenmesi gereken kimyasal/biyolojik tanımlama.
- Transport Index (TI)[10.6]
- Taşıma indeksi — radyoaktif madde paketinin yüzeyinden 1 m mesafedeki dozaj hızını gösteren sayısal değer. Yığılma kontrolü için kullanılır.
- Type A Package[10.5]
- Normal taşıma koşullarına dayanacak şekilde tasarlanmış radyoaktif malzeme ambalajı. A₂ değerine kadar aktivite taşıyabilir.
- Type B Package[10.5]
- Kaza koşullarına dayanacak şekilde tasarlanmış radyoaktif malzeme ambalajı. Yetkili makam onayı (B(U) veya B(M)) gerektirir.
U
- ULD (Unit Load Device)[9.1.4]
- Yük taşıma birimi — uçak kargo bölmesine uygun konteyner veya palet. DGR segregasyon kuralları ULD bazında da uygulanır.
- UN Number[4.1]
- Birleşmiş Milletler tarafından atanan 4 haneli madde/eşya tanımlama numarası. Dünya genelinde tüm taşıma modlarında ortaktır.
- UN Specification Packaging[6.0]
- BM spesifikasyonlarına göre üretilmiş ve test edilmiş ambalaj. UN işareti (u veya n harfi) ile tanımlanır.
W
- Watt-hour (Wh)[PI 965]
- Lityum iyon pil/hücre enerji kapasitesi birimi. Wh = Voltaj × Amper-saat. PI 965 Section II eşiği: hücre ≤20 Wh, pil ≤100 Wh.
Kaynak: IATA DGR 67th Ed. Appendix A — Glossary (p.865-886, PNG 0897-0918). Tam terim listesi ~300 entry içerir; bu sayfa en sık kullanılan 74 terimi kapsar.