Class 7 Radyoaktif — Hava Taşıma

IATA DGR Section 10 Class 7 radyoaktif madde hava taşımacılığı kuralları. Ambalaj tipleri (Excepted, IP, Type A, B(U), B(M), C), aktivite limitleri (A1/A2), Transport Index (TI), Criticality Safety Index (CSI) ve label kategorileri. Türkiye'de NDK + SHGM ön onayı zorunlu.

⚠️ Türkiye özel: Her Class 7 shipment için NDK (Nükleer Düzenleme Kurumu) Radyasyon Kullanma Lisansı + SHGM ön başvuru (min 14 iş günü) zorunludur. Bu süreç olmadan Türkiye hava sahasında radyoaktif madde taşınamaz.

A1 ve A2 Aktivite Limitleri

A1 — Special Form

"Special form" = kapsüllü, katı, non-dispersible. Dispersibl değil, kazada etrafa yayılmaz. Örnek: Co-60 sealed source (tıbbi), Cs-137 sealed source. IATA DGR 10.2.2.1 tablosunda izotopa göre liste.

A2 — Other Form

"Other form" = toz, sıvı, gaz, granül. Dispersibl — kazada yayılabilir. A2 genelde A1'den küçüktür (daha kısıtlayıcı). Radyofarmasötikler, LSA (low specific activity) örnekler.

Örnek değerler (Bq): Co-60 A1 = 0.4 TBq, A2 = 0.4 TBq; Cs-137 A1 = 2 TBq, A2 = 0.6 TBq; I-131 A1 = 3 TBq, A2 = 0.7 TBq. Tam liste DGR 10.2. Gerçek taşımada mutlaka tablodan kontrol edilmeli.

Ambalaj Tipleri (Section 10.5)

Excepted Package (UN 2908-2911)

Çok düşük aktivite, normal DG kurallarından istisna. 'Ekonomik' radyoaktif nakliye.

Aktivite limit: < A1/A2'nin binde biri

Onay: Özel onay gerekmez

IP-1 (Industrial Package 1)

LSA-I ve SCO-I için. Minimum test gerekir.

Aktivite limit: LSA-I sınırsız (kısıtlı değil)

Onay: Standart yetkili kurum

IP-2 (Industrial Package 2)

LSA-II ve SCO-II için. 1.2 m düşme testi, daily leakage limit.

Aktivite limit: LSA-II, SCO-II

Onay: Standart yetkili kurum

IP-3 (Industrial Package 3)

LSA-III için. Hidrostatik + thermal + 1.2 m düşme.

Aktivite limit: LSA-III, < 2 mSv/h yüzey

Onay: Standart yetkili kurum

Type A Package

Orta aktivite — A1/A2 içinde. Normal hava taşımacılığı için tipik.

Aktivite limit: Special form ≤ A1, other form ≤ A2

Onay: Type approval yeterli

Type B(U) Package

Yüksek aktivite, unilateral approval. Tek devlet onayı yeterli.

Aktivite limit: > A1/A2

Onay: Tek devlet onayı (U=unilateral)

Type B(M) Package

Yüksek aktivite, multilateral approval. Her geçilen devletin onayı gerekli. PAX uçağında TAŞINAMAZ (DGR 10.9.3.3.2).

Aktivite limit: > A1/A2, kompleks

Onay: Her devlet ayrı onay (M=multilateral)

Type C Package

Hava taşımacılığına özel en yüksek koruma. Uzun süreli yangın + yüksek hız çarpışma testi.

Aktivite limit: Çok yüksek aktivite + hava şartları

Onay: Type approval + hava-spesifik sertifika

Label Kategorileri

Her radyoaktif paket yüzey doz oranı + Transport Index (TI) değerine göre üç kategoriden birinde sınıflandırılır.

RADIO

ACTIVE

I-WHITE

Renk: Beyaz • TI limit: TI = 0 (<0.05) • Yüzey doz: < 5 µSv/h

En düşük radyasyon seviyesi. Paket yüzeyinde pratikte hiç radyasyon yok. Normal taşıma.

RADIO

ACTIVE

II-YELLOW

Renk: Sarı (üst yarım) • TI limit: TI ≤ 1 • Yüzey doz: < 500 µSv/h

Düşük-orta radyasyon. Kısıtlamalar başlar, stowage ayrımı gerekli.

RADIO

ACTIVE

III

III-YELLOW

Renk: Sarı (üst yarım, koyu) • TI limit: TI ≤ 10 • Yüzey doz: < 2 mSv/h

Yüksek radyasyon. Mürettebat dozimetresi, kargo bölmesi ayrımı, Exclusive Use bazı durumlarda.

Radyoaktif Madde Alt Kategorileri (Section 10.3)

DGR Section 10.3 radyoaktif malzemeleri aktivite düzeyine, fiziksel forma ve fisyon özelliğine göre alt kategorilere ayırır. Doğru ambalaj tipi seçimi bu sınıflandırmaya bağlıdır.

LSA — Low Specific Activity

LSA-I, LSA-II, LSA-III — 10.3.8.2

Düşük özgül aktiviteli malzeme. Doğal uranyum, toryum cevheri, atık madde. IP-1/2/3 ambalaj gerektirir. LSA-I sınırsız taşınabilir, LSA-III hidrostatik test gerektirir.

SCO — Surface Contaminated Object

SCO-I, SCO-II — 10.3.8.3

Yüzey kontaminasyonlu nesneler. Kontaminasyon limitleri: SCO-I ≤ 4 Bq/cm² (beta/gamma), SCO-II ≤ 400 Bq/cm². IP-1/2 ambalaj.

Special Form

Kapsüllü, katı, non-dispersible — 10.3.4.1

Kazada etrafa yayılmaz. Sealed source (Co-60, Cs-137). A1 limiti uygulanır. Sertifika gerektirir (Special Form approval). Test: 9m düşme, 800°C/10dk yangın, 1.7 MPa basınç.

Fissile Material

U-235, Pu-239, Pu-241, U-233 — 10.3.11

Bölünebilir malzeme — kritiklik riski. CSI hesaplanmalı. Fissile-Excepted: kütle < 15g veya konsantrasyon < 5g/10L ise CSI=0. Hava taşımada özel izleme + izolasyon.

Excepted Package UN Numaraları

10.3.11.1 — çok düşük aktivite, normal DG kurallarından istisna

UN	Açıklama	Koşul
UN 2908	Radioactive material, excepted package — empty packaging	Boş ambalaj, daha önce radyoaktif madde içermiş
UN 2909	Radioactive material, excepted package — articles manufactured from natural or depleted uranium/thorium	Doğal/tükenmiş uranyum veya toryumdan üretilmiş ürünler
UN 2910	Radioactive material, excepted package — limited quantity	Sınırlı miktar: A1/A2'nin binde birinden az
UN 2911	Radioactive material, excepted package — instruments or articles	Alet/cihaz içinde: doz oranı yüzeyden 10 cm'de < 0.1 mSv/h

Excepted package: Sınıflandırma, tehlike etiketi ve DGD gerekmez. Paket üzerinde "RADIOACTIVE" işareti ve UN numarası yeterlidir.

Stowage & Loading — Hava Taşıma Kuralları

PAX — Yolcu Uçağı

• Toplam TI ≤ 50 (uçak başına)
• Toplam CSI ≤ 50 (fisyon)
• Tek paket max TI = 10
• Kargo bölmesinde, mürettebattan ayrık
• Deklarasyon olmayan fotoğraf filmi yakınında yüklenmemeli

CAO — Kargo Uçağı

• Toplam TI ≤ 200 (uçak başına)
• Toplam CSI ≤ 50 (fisyon)
• Exclusive use: TI > 10 izinli
• Ayrım: kargo bölmesi duvarlarından min. mesafe
• NOTOC'ta pozisyon ve TI değeri zorunlu

Overpack Kuralları (10.8.3.9)

• Overpack kullanılıyorsa "Overpack Used" ibaresi DGD'de belirtilmeli
• Kategori II-YELLOW ve III-YELLOW overpack: TI toplamı yuvarlanır
• Boyutlar belirtilmeli: L × W × H veya çap (silindirik/drum tipi)
• Fisyon malzeme: her radyonüklidin CSI'si ayrı ayrı etiketlenmeli
• Excepted package AWB örneği: Figure 10.8.J (shipper + UN2910 + limited quantity)

Transport Index (TI)

TI = paketten 1 m mesafede ölçülen max doz oranı (mSv/h) × 100.

• Örnek: 0.01 mSv/h → TI = 1
• Paket üzerinde label'a yazılır
• PAX toplam TI ≤ 50
• CAO toplam TI ≤ 200
• Non-exclusive use: tek paket max TI = 10
• Exclusive use: TI > 10 izinli (özel rezervasyon)

Criticality Safety Index (CSI)

Sadece fissile (bölünebilir) maddeler için: U-235, Pu-239. Kritiklik riskini hesaplar.

• CSI = 50 / N (N = kritiklik için kritik paket sayısı)
• PAX toplam CSI ≤ 50
• CAO toplam CSI ≤ 50
• Exclusive use: CSI ≤ 100
• Fissile-Excepted: CSI = 0 (kritiklik riski yok)
• Aviation: Özel izleme + izolasyon

UYARI — Type B(M): Type B(M) ambalajlar yolcu uçağında (PAX) TAŞINAMAZ (DGR 10.9.3.3.2). Yalnızca kargo uçağında, geçilen her ülkeden multilateral onay alınarak taşınabilir.

DGD Formu — Class 7 Ek Alanları

Normal DGD alanlarına ek olarak radyoaktif shipment'lar için:

• Radionuclide adı: Co-60, Cs-137, I-131, Tc-99m vb.
• Aktivite: Bq, GBq, TBq (birim belirtilmeli)
• Ambalaj tipi: Excepted / IP-1/2/3 / Type A / B(U) / B(M) / C
• Fissile bilgisi: Kütle, enrichment, geometri (varsa)
• Transport Index (TI): Ölçüm değeri
• Criticality Safety Index (CSI): Fissile ise
• Category of label: I-WHITE / II-YELLOW / III-YELLOW
• Type B approval: Ülke sertifikası referansı (varsa)
• Exclusive use: Evet/Hayır (varsa)

Türkiye Yetkili Otoriteler

• NDK: Nükleer Düzenleme Kurumu — Radyasyon Kullanma Lisansı
• TAEK: Türkiye Atom Enerjisi Kurumu — teknik destek, acil durum
• SHGM: Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü — havayolu uygunluk
• UDHB: Ulaştırma Bakanlığı — rota + koordinasyon
• Başvuru süresi: 14+ iş günü (acil 48 saat)
• Acil hat: AFAD 122 + NDK 0312 ... (resmi site)

Kaynaklar

• IATA DGR 67th Ed Section 10 (Radioactive Material)
• IAEA SSR-6 — Regulations for the Safe Transport of Radioactive Material
• ICAO TI Part 2;7 (Radyoaktif madde)
• Türkiye NDK Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği
• TAEK Radyasyon Taşımacılığı Rehberi
• SHGM Havayolu Tehlikeli Madde Yönergesi